کارخانة فرآوري مس سونگون
   5-4-1- مقدمه
   کارخانة فرآوري مس سونگون در دو فاز 6 و25 ساله طراحي شده است که فاز اول کارخانه به ظرفيت هفت ميليون تن خوراک در سال در دست احداث مي باشد و در شش ماهة دوم سال 1383 راه اندازي خواهد شد و در فاز دوم ظرفيت به چهارده ميليون تن خوراک در سال افزايش مي يابد. ميزان توليد کارخانه در فاز اول يکصد و پنجاه هزار تن کنسانترة مس با عيار 30 درصد در سال است. کارخانه شامل دو بخش صنعتي و نيمه صنعتي است.

گزارش آخرين عملکرد و پيشرفت فيزيکي طرح مس سونگون    طرح تجهيز معدن و احداث کارخانه براي يک دورة31 ساله بهره برداري (طي دو مرحله 6 و 25 ساله) جهت توليد کنسانترة مس با عيار متوسط 30% به ميزان 150 هزار تن در فاز اول و 300 هزار تن در فاز دوم طراحي شده است. طرح مس سونگون از 4 پروژه شامل تجهيز و بهره برداري از معدن، احداث کارخانة فرآوري، تأمين آب و دفع پساب و پروژه هاي فعاليت هاي زيربنايي تشکيل شده است.

جمع کل اعتبارات مورد نيار طرح تا مرحلة تکميل و بهره برداري بر اساس آخرين موافقتنامة موجود بالغ بر 614/179 ميليون دلار و 1472 ميليارد ريال است. مشاوران اصلي طرح عبارتند از [3]:    - بخش معدن : اولنگ (بهينه سازي و طراحي معدن)، ره شهر (طراحي و مهندسي ساختمان هاي نيمه صنعتي معدن ) و کاوشگران (پايداري شيب ديوارة معدن).    - بخش کارخانه: ايرتيک (مهندسي و بازرسي تجهيزات کارخانه).    - بخش تأمين آب و دفع پساب : طوس آب (مهندسي تأمين آب و نظارت بر اجراي تأمين آب و دفع پساب) و ATC (طراحي سد باطله).    - بخش فعاليت هاي زيربنايي : کاوش راه (طراحي و نظارت بر اجراي احداث راه ها)، کاني کاوان (نظارت بر اجراي احداث مهمانسرا و واحدهاي مسکوني ورزقان)، موننکو (طراحي و نظارت بر اجراي احداث کليدخانه و خطوط انتقال برق)، IMC (مطالعات زيست محيطي و طرح جامع) و آمايشگران پوياي محيط (مطالعات زيست محيطي).    تا پايان خرداد ماه سال1382، بخش پروژة تجهيز و بهره برداري معدن 08/66% ، احداث کارخانة فرآوري 37/51%، بخش پروژة تأمين آب و دفع پساب 83/8% و در مجموع کل طرح از 62/50% پيشرفت داشته است. در سال 1376 شرکت سوئدي سوئدآلا براي کل مهندسي کارخانه و تأمين تجهيزات ساخت خارج انتخاب شد. شرکت ايرتيک نيز در سال 1378 به عنوان مشاور کارخانه و تأييد نقشه هاي ساخت خارج ، خدمات مهندسي، تأمين تجهيزات ساخت داخل، مهندسي    ساختمان ها و تأسيسات عمومي برگزيده شد. شرکت مشيران نيز به عنوان مجري ساخت و نصب ساختمان ها و تجهيزات کارخانه انتخاب گرديد. عمليات اجرايي کارخانه از نيمه دوم سال 1381 شروع شده است و در حال حاضر فونداسيون هاي آسياي گلوله اي و آسياي نيمه خودشکن احداث شده است. ساخت فونداسيون انبار مواد دانه درشت و آرماتوربندي ديواره هاي آسياي گلوله اي، آسياي نيمه خود شکن و انبار مواد دانه درشت و ساخت سولة فرآوري نيز در حال انجام است[3].    با کمک و مشاورة شرکت طوس آب ، آب خام مورد نياز طرح از طريق احداث خط انتقال به طول 36 کيلومتر از سد ستارخان تأمين مي شود. ميزان انتقال آب در فاز اول 175 مترمکعب در ساعت و در فاز دوم 350 مترمکعب در ساعت مي باشد. باقيماندة آب مورد نياز کارخانه از طريق بازگشت آب از سيستم دفع پساب تأمين مي شود. براساس مطالعات فني و اقتصادي طرح، مقدار پساب خروجي از کارخانه، 1375 مترمکعب در ساعت محاسبه شده است که با احداث خط لوله اي به طول10 کيلومتر و نيز ايجاد يک دستگاه پمپاژ، به سد باطلة منطقة آيت کندي منتقل مي شود. به اين طريق آب بازيافتي حاصل از پساب خروجي که معادل 920 مترمکعب در ساعت است، به سيستم کارخانه برگشت داده مي شود[3].    برق کارخانة فرآوري مس سونگون از طريق احداث پست اصلي230 کيلو ولت تأمين مي شود که طرح احداث خط230 کيلوولت به طول 18 کيلومتر در حال انجام است و هم اکنون ديوارة محوطه، فونداسيون ترانس هاي پست برق و حدود 85% دکل هاي انتقال برق احداث شده است. جادة دسترسي به کارخانة مس سونگون از محل پل دوريق تا سايت کارخانه به طول 25 کيلومتر و يک پل بزرگ با سه دامنة 17 متري در محل دوريق در دست ساخت است[3]. - بر آورد هاي اقتصادي    ارزيابي اقتصادي و محاسبات بر اساس داده هاي زير برآورد شده است :    الف- نرخ تبديل دلار به ريال : 1 دلار آمريکا برابر 3000 ريال    ب- قيمت مس : هر تن 2900 دلار    ج- قيمت کنسانترة مس : هر تن 558 دلار    د- نرخ ماليات : 35% بعد از 12 سال توليد (بر اساس قانون ماليات ايران)    در اين محاسبات ميزان متوسط توليد کنسانتره در برنامة زماني توليد برابر با320000 تن در سال در نظر گرفته شده است[5].        - هزينه هاي سرمايه گذاري    مقدار هزينه هاي سرمايه گذاري در جدول(5-30) آورده شده است[5].    - هزينه هاي جاري سالانه    هزينه هاي جاري سالانه در جدول(5-31) آمده است[5].     - جريان نقدينگي    جريان نقدينگي طرح در جدول(5-32) به طور خلاصه آورده شده است. طبق جدول (5-32) بهره وري از سال پنجم شروع خواهد شد و نقد رفته از سال اول تا سال چهارم شامل سرمايه گذاري مي باشد[5].4- نرخ بازگشت داخلي سرمايه    طبق محاسبات انجام شده، نرخ بازگشت داخلي سرمايه براي اين پروژه 12/20% برآورد شده است[5].  - نمودار گانت    در جدول (5-33) نمودار گانت براي پروژة مس سونگون ارائه شده است. در اين جدول زمان بندي مراحل مختلف کنترل و طراحي پروژة مس سونگون ذکر شده است[5].

کانه آرایی
مقدمه

کانه آرایی مجموعه عملیاتی است که بر روی ماده معدنی ، پس از استخراج انجام می‌شود تا آن ماده را قابل مصرف کند. هر ماده معدنی که بطور اقتصادی قابل بهره برداری باشد کانه (ore) نامیده می‌شود. هر کانه متشکل از تعدادی کانی است که حداقل یکی از آنها کانی با ارزش موجود در ماده معدنی است و در حقیقت ماده معدنی برای دستیابی به آن کانی استخراج می‌شود، سایر کانیهای متشکله ماده معدنی را گانگ می‌نامند.






تاریخچه کانه آرایی

نخستین دوره زندگی بشر ، عصر حجر نام گرفته است. بشر اولیه برای ساخت آلات و ابزار مورد نیاز خود به موازات گیاهان از رنگ استفاده می‌کرد که آثار زیادی از آن در حفاریهای باستان شناسی بدست آمده است. برای ساخت این ادوات سنگی ، شناخت خواص آنها برای بشر اولیه ضروری بوده است. بنابراین یکی از اولین علومی که بشر سعی در فراگیری آن کرد، سنگ شناسی و کانی شناسی بود. در کنار این دانش انسان نیازمند فنونی برای جدا کردن سنگ یا کانی مورد نظر از سایر کانیها بود. بنابراین می‌توان گفت که انسان از عصر حجر در پی دستیابی به روشهای حتی‌المقدور ساده برای کانه آرایی بوده است. شواهد زیادی از کانه آرایی و ذوب مواد معدنی از دوران پیش از تاریخ موجود است.

هدف از کانه آرایی

هدف از عملیات کانه آرایی در بیشتر موارد جدا کردن کانی یا کانیهای با ارزش از گانگ است. کانه استخراج شده ، از شروع عملیات کانه آرایی ، بار اولیه نامیده می‌شود. پس از مجموعه عملیات کانه آرایی ، محصولی به نام محصول آراسته تولید می‌شود که مشخصات فی آن توسط مصرف کننده مشخص شده است. این مشخصات شامل عیار ، دانه بندی ، نوع و مقدار سایر کانیهای همراه ، میزان رطوبت و غیره است.

باقیمانده بار اولیه ، باطله نام دارد که باید برای انبار کردن آن محلی مناسبی را در حوالی کارخانه کانه آرایی پیش بینی کرد. با کاهش تدریجی ذخایر معدنی پرعیار ، اکتشاف و بهره برداری از کانسارهای بزرگ با کانیهای مخلوط ضروت پیدا می‌کند. به موازات آن ، کانه آرایی نیز دارای اهمیت بیشتری می‌شود که برای جوابگویی به نیازهای صنعتی ، باید به گسترش زمینه‌های تحقیقاتی پیشرفته‌تری دست یافت.

مرحله اول کانه آرایی

بسته به نوع کانه و مشخصات مورد نظر در محصول آراسته ، عملیات کانه آرایی ممکن است شامل مراحلی ساده یا بسیار پییچیده باشد. نخستین مرحله این عملیات ، آزاد کردن کانیهای با ارزش موجود در کانه از کانیهای گانگ است. برای نیل به این هدف باید کانه را طی یک یا چند مرحله توسط انواع سنگ شکنها ، آسیاها خرد کرد. بررسی عملیات خرد کردن معمولا همراه با عملیات طبقه بندی از نظر ابعاد است که به منظور بدست آوردن محصولی با دانه بندی مشخص و یارای خارج کردن دانه‌هایی که به میزان لازم خرد شده‌اند، انجام می‌شود. بدین تربیت از خرد شدن بیش از حد دانه‌ها جلوگیری می‌شود.





مرحله دوم کانه آرایی

مرحله دوم شامل عملیات پر عیار کردن یا جدا کردن کانیهای با ارزش از کانیهای گانگ است. این عملیات بر مبنای مشخصات کانیها پایه گذاری شده‌اند و با استفاده از اختلاف خواص فیزیکی ، شیمیایی یا شیمی فیزیکی کانیها با یکدیگر می‌توان آنها را جدا کرد. این عملیات که بطور جامع تر ، روشهای آرایش نامیده می‌شوند شامل روشهای سنگجوری ، ثقلی ، الکتریکی ، مغناطیسی ، فلوتاسیون ، هیدرومتالوژی و غیره می‌شوند.

مراحل سوم کانه آرایی

با توجه به اینکه بیشتر روشهای آرایش به طریقه تر انجام می‌شوند، بنابراین مرحله سوم عملیات کانه آرایی را می‌توان شامل عملیات جدا کردن فازهای جامد و مایع از یکدیگر یا به عبارت دیگر آبکش کردن و خشک کردن محصولات آراسته دانست که توسط تیکنر (thickener) ----- و خشک کن انجام می‌شود.

مرحله نهایی کانه آرایی

مرحله نهایی نیز شامل عملیات تخلیه کانیهای گانگ (باطله) و در بیشتر حالات ، بازیابی آب موجود در بخش از مواد است. این کار در سه باطله (Tailings dam) انجام می‌شود.

طراحی کارخانه کانه آرایی

برای طراحی یک کارخانه کانه آرایی ، لازم است ابتدا کانه مورد نظر در آزمایشگاه مورد بررسی قرار گیرد. درجه اطمینان به نتایج حاصل از این مطالعات ، بستگی به دقت نمونه برداری دارد. در عملیات مقدماتی اکتشافی ، با توجه به محدودیت در نمونه قابل دسترسی ، تهیه نمونه نماینده امکان پذیر نیست، لیکن این مطالعات به منظور بررسی قابلیتی آرایش سنگ معدنی ضروری است و در حقیقت عملیات اکتشافات تفضیلی در صورت مثبت بودن نتایج حاصل از این مرحله انجام می‌شود.

با ادامه عملیات اکتشافی ، نمونه‌های تهیه شده از ترانشه‌ها ، تونلها یا چاههای اکتشافی و مغزه‌های حفاری قابل اعتمادتر می‌شوند و بر مبنای نتایج حاصل از مطالعات آزمایشگاهی بر روی نمونه‌ها می‌توان شمای عملیات مقدماتی کارخانه را تهیه کرد. پس از خاتمه مطالعات آزمایشگاهی در بیشتر حالات ، لازم است آزمایشهایی بر روی نمونه‌هایی با حجم بیشتر و بطور پیوسته در کارخانه نیمه صنعتی انجام شود و بر مبنای نتایج حاصل از این بخش شمای عملیات نهایی کارخانه تهیه می‌شود. با توجه به اینکه نتایج حاصل از عملیات کانه آرایی در مراحل آزمایشگاهی و نیمه صنعتی بستگی به نمونه برداشت شده دارد. لذا دقت در انتخاب روش مناسب نمونه برداری و اجرای صحیح آن اهمیت زیادی در طرای کارخانه دارد. 
 

درس‌های این رشته در طول تحصیل:

دروس پایه:
ریاضیات عمومی، ریاضیات کاربردی، برنامه‌نویسی و آمار، فیزیک الکتریسته و مغناطیس، شیمی معدنی، رسم فنی و نقشه‌خوانی، اجزاء ماشین، کارگاه.
دروس اصلی:
کانی شناسی، سنگ‌شناسی، هیدرولیک، الکترونیک، شیمی تجزیه
دروس تخصصی:
تهیه مواد معدنی، روش‌های فیزیکی کانه‌آرائی، فلوتاسیون، سرویس و نگهداری ماشین‌آلات، کنترل، مدیریت و قوانین کار، ایمنی و کمک‌های اولیه،‌ زبان تخصصی، کار‌آموزی

سيكلون (Cyclone)

براي خرد كردن بيشتر محصول به‌دست آمده در مسيرهاي سنگ‌شكني، از انواع آسياها استفاده مي‌شود. آسياها ممكن است به طريقه خشك يا تر كار كنند كه انتخاب آن بستگي به نوع كانه و مراحل بعدي عمليات دارد.

به‌عنوان مثال اكثر كانه‌هاي سولفوره به طريقه تر، طي يك يا چند مرحله آسيا مي‌شوند تا به درجه آزادي مناسب برسند. كانه‌هاي آهن را ممكن است بسته به نوع عمليات پرعيار كردن، به طريقه تر يا خشك آسيا كرد. در مورد كانه‌هاي غير فلزي، مسيرهاي آسيا كردن بسيار متفاوت هستند. به عنوان مثال در مورد باريت اكثرا آسيا كردن و پرعيار كردن به طريقه تر است و نظر به ‌اين كه محصول پرعيار شده آن، در صنايع مربوطه بايد دانه‌بندي كوچكتري داشته باشد، ابتدا خشك مي‌شود و مراحل بعدي آسيا كردن به طريقه خشك انجام مي‌شود.

از انواع آسيا‌هاي متداول در صنعتي مي‌توان به آسياهاي ميله‌اي، آسياهاي گلوله‌اي، آسياهاي لوله‌اي، آسياهاي خودشكن، آسياهاي نيمه خودشكن، آسياهاي قائم، آسياهاي غلتكي، آسياهاي دمشي و... اشاره كرد.

آسیای گلوله ای

به گزارش خبرگزاري فارس از تبريز به نقل از روابط عمومي استانداري آذربايجان شرقي، احمدعليرضا بيگي در نشست كميته برنامه‌ريزي و توسعه شهرستان ورزقان با اشاره به خسارات زيست محيطي فعاليت اين واحد معدني، عدم بهره‌مندي مردم اين شهرستان از منافع معدن مس سونگون را قابل قبول ندانست. وي با اشاره به كمرنگ بودن اشتغالزايي اين معدن در ورزقان، گفت: تا به حال وجود معدن مس سونگون نه تنها فايده چنداني به حال اين شهرستان نداشته است، بلكه زمين‌هاي كشاورزي منطقه هم كاهش يافته است. وي اظهارداشت: نقش اين مجموعه در توسعه استان با همكاري و مشاركت مس سرچشمه در اجراي طرح‌هاي مختلف در استان كرمان، قابل مقايسه نيست. بيگي افزود: بايد امكاناتي براي تحصيل مهارت فرزندان اين آب و خاك در صنعت مس فراهم شود تا در آينده فرزندان خود شهرستان، مس سونگون را اداره كنند. وي گفت: آغاز اين كار از طريق آموزش و پرورش، ايجاد هنرستان فني و دانشگاه ميسر مي‌شود. بيگي، احداث جاده كمربندي براي مس سونگون را ضروري دانست و اضافه كرد: عبور كاميون‌هاي حامل كنسانتره علاوه بر تخريب خيابان‌ها، موجب سلب امنيت اهالي شهرستان مي‌شود. استاندار آذربايجان شرقي در ادامه از مدير مجتمع مس سونگون خواست به طور جدي پيگير اين مسئله باشد و تا سه ماه آينده اين جاده كمربندي، ايجاد شود در غير اين صورت از عبور كاميون‌هاي كنسانتره مس جلوگيري مي‌شود. بيگي همچنين بر مرمت و بازسازي جاده قديمي شهر كه عبور كاميون‌هاي مس در تخريب آن نقش زيادي داشته با هزينه مس تاكيد كرد و گفت: عمليات مالي اين شركت، بايد داخل استان صورت گيرد. استاندار آذربايجان شرقي با اشاره به موقعيت‌هاي گردشگري شهرستان ورزقان گفت: بزرگراه تبريز ـ خاروانا زيرساخت ارتباطي مناسبي براي اين شهرستان فراهم مي‌كند. وي با توجه به استعداد مناسب منطقه براي كشاورزي، بر ضرورت سرمايه‌گذاري بيشتر در اين بخش تاكيد كرد و گفت: سد حاجيلار و آقبلاغ زمينه گسترش كشاورزي در اين شهرستان را بيش از پيش مساعد كرده است. بيگي در عين حال به استفاده از روش‌هاي جديد آبياري و جلو گيري از هدررفت آب تاكيد كرد.

مجتمع مس سونگون در 30 کیلومتری شمال شهرستان ورزقان واقع شده است.

معدن مس سونگون بر روی کمربند متالوژی جهانی موسوم به کمربند آلپ-همالیا قرار دارد.

ذخیره قطعی معدن مس سونگون 806 میلیون تن با اعیار متوسط 62/0 درصد برآورده شده است که طراحی اولیه آن براساس استخراج هفت میلیون تن در شش سال نخست و 14 میلیون تن در سالهای بعدی انجام گرفته است.